Waardengericht werken

Omschrijving

In zijn artikelenreeks voor Waardenwerk (92 en 96) spreekt Govert de Vrieze over de ongekende tijden waarin we leven. Hij gaat in zijn beschouwingen over ‘Onderwijs voor een ongekende toekomst’ in op het omgaan met ingewikkelde kwesties zoals polarisatie in de samenleving, economische ongelijkheid en klimaatverandering. Deze thema’s kunnen leiden tot actiegerichtheid bij schoolleiders, maar De Vrieze roept juist op tot vertraging en tot het leren omgaan met onzekerheden. Zijn oproep is boeiend en prikkelend, maar het roept ook de vraag op hoe deze vertraging te realiseren is. Hoe zorg je dat je als schoolleider met je school niet meegesleept wordt door de actualiteit, maar ook niet verzandt in passiviteit? In dit artikel bespreken we hoe aandacht voor waarden daarbij houvast kunnen bieden.

Waarden geven richting
De tijd dat de zuilen de koers van de scholen in ons land bepaalden is voorbij. De zuilen bestaan weliswaar nog, maar binnen die zuilen zijn de verschillen groot. Dat maakt dat scholen de behoefte voelen om zowel voor zichzelf als naar buiten toe te verhelderen waar zij voor staan, wat hun missie en visie is. Op websites van scholen is te zien dat zij daarbij kiezen voor waarden zoals veiligheid, aandacht of moed. Met deze waarden leggen ze de verbinding met hun missie en visie. Zulke waarden zijn vaak tot stand gekomen na gesprekken met teamleden, ouders en andere betrokkenen bij de school. De schoolleider heeft hierin een faciliterende en verbindende rol en geeft mede richting aan de koers van de school. We hebben de afgelopen jaren in ons lectoraat ‘Leiderschap in waardengericht werken’ ervaren dat waarden richting geven als een kompas. Dat komt omdat waarden zoals veiligheid en autonomie helpen om betekenis en sturing te geven aan gedrag, gebeurtenissen en veranderingen. Een waardengerichte benadering kan bijdragen aan bewustwording en verbinding. Dit geldt zowel op persoonlijk vlak als op organisatieniveau: welke waarden draag je zelf uit als onderwijsprofessional en welke gedeelde waarden komen naar voren als je echt luistert naar elkaar? Daarbij is afstemming van waarden nodig om tot verbinding te komen tussen collega’s.
De noodzaak om deze verbinding te zoeken is duidelijk te voelen als collega’s, leerlingen of ouders tegengestelde meningen hebben en steeds verder van elkaar af komen te staan. Dat veroorzaakt spanningen waarin onderliggende waarden op het spel komen te staan.

Onlangs spraken wij in onze podcastserie Van Waarden Weten met een schooldirecteur. Zij vertelde dat ze aan de praat geraakt was met twee leerlingen. De ene leerling was sterk betrokken bij Gaza, de andere bij Israël en dat veroorzaakte ruzie en spanning. In haar gesprek met de twee leerlingen gaf ze aan dat meningsverschillen er mogen zijn, en dat het ook best even kan botsen, maar ze zei ook: ‘De strijd daar moet niet leiden tot strijd hier in school’. In de manier waarop zij hierover vertelde, klonken haar waarden door, maar zij noemde deze zelf niet. Toen wij daarover met haar doorpraatten, vertelde ze hoe belangrijk de waarde rechtvaardigheid voor haar is. In haar school betekent die waarde dat ze iedereen de kans geeft om zich uit te spreken. Tegelijk vormen de gedragsregels het kader waarbinnen meningsverschillen mogen worden geuit. Door hierover door te praten, realiseerde ze zich dat dit past bij twee andere belangrijke schoolwaarden: veiligheid en ontmoeting. Zo’n gesprek maakt dat waarden meer gaan leven. Hoe sterker het waardenbewustzijn is, hoe meer houvast en richting ze kunnen geven.