Redactioneel Waardenwerk 105

Omschrijving

Het is de zoveelste zomer die de realiteit van de klimaatcrisis duidelijk aan ons opdringt. Niet eerder was het in Nederland zo vroeg in het jaar zo warm als afgelopen juni. Jonge gierzwaluwen hielden het niet meer uit onder de broeierige dakpannen en sprongen onvolgroeid uit hun nest. Dagenlang kwam de temperatuur ook ‘s nachts niet onder de 20 graden. Wetenschappers en activisten die steeds opnieuw wijzen op de urgentie van proactief klimaatbeleid klinken langzaam maar zeker als een grijsgedraaide plaat. Jaar na jaar constateren ze in reactie op een hittegolf hetzelfde—Ja, dit is klimaatverandering. Ja, dit komt door de mens. En ja, er zijn oplossingen voorhanden. Maar nee, we gebruiken ze lang niet snel genoeg. En voor het geval iemand het vergeten was—dit is nog maar het begin. Op allerlei plekken kwam ik de boutade tegen dat dit de koelste zomer is van de rest van je leven.

In de afgelopen jaren is er steeds meer aandacht gekomen voor de systemische samenhang van de klimaatcrisis met andere complexe mondiale problemen. Zo beschreef een groep wetenschappers van het Cascade Institute in 2022 dat de mensheid geconfronteerd wordt met een serie ernstige en langdurige uitdagingen, zoals verlies van biodiversiteit, bodemuitputting, maatschappelijke ongelijkheid, polarisatie en politieke instabiliteit. Hoewel er diepgaande wetenschappelijke inzichten zijn over de afzonderlijke problemen, vinden zij het inzicht in de samenhang tussen die problemen nog oppervlakkig. Het is zaak om die samenhang beter te begrijpen, omdat de afzonderlijke uitdagingen door systemische wetmatigheid kunnen uitgroeien tot een mondiale polycrisis, waarbij verschillende ontwikkelingen elkaar versterken en de afzonderlijke problemen verergeren. Een actueel voorbeeld hiervan is de explosieve groei van artificial intelligence en de daardoor veroorzaakte ecologische kosten. Een recent rapport van de Verenigde Naties hierover laat zien dat allerlei variabelen op een ingewikkelde manier met elkaar in verband staan. Elke kilowattuur elektriciteit, nodig om een AI-systeem te trainen of laten functioneren, leidt tot enorm gebruik van water, vooral om processors te koelen. Het zorgt daarnaast voor fors gebruik van de fysieke ruimte. Als een datacentrum geen fossiele energiebronnen meer gebruikt voor het opwekken van energie, dan leidt dat weliswaar tot een forse reductie van de carbon footprint, maar ook tot een toename van water- en landgebruik. Wie een zonnepark wil aanleggen heeft veel ruimte nodig en zal bij de productie van zonnepanelen veel water en zeldzame mineralen en metalen gebruiken, vaak afkomstig uit kwetsbare ecosystemen. En dan heb je nog te maken met een berg elektronisch afval die in 2030 naar schatting jaarlijks 2,5 miljoen ton zal bedragen, alleen veroorzaakt door AI-infrastructuur. Wie denkt een uitweg te hebben gevonden uit de kluwen van problemen, wordt direct geconfronteerd met een nieuwe puzzel. Redenen genoeg om te spreken over een VUCA-wereld, waarbij VUCA staat voor Volatile (onvoorspelbaar), Uncertain (onzeker), Complex en Ambiguous (vatbaar voor uiteenlopende interpretaties).

Hoewel de systemische analyse van de samenhang tussen afzonderlijke mondiale problemen waardevol is, graven sommige filosofen nog een slag dieper naar de onderliggende oorzaken van de systemische crisis. Zij gebruiken het begrip metacrisis om te beschrijven welke culturele overtuigingen ten grondslag liggen aan de complexe, ongrijpbare wereld die onder onze ogen is ontstaan. De werkelijke crisis zit in ons, in de verhalen die we onszelf en elkaar vertellen. Het gaat om gedeelde opvattingen over wie wij zijn, over wat bestaat en wat niet, over wat geldt als kennis en waarheid. Die overtuigingen blijven vaak vrijwel onzichtbaar en onbesproken, ze zijn als de lucht die we inademen. Veel denkers zijn het erover eens dat de huidige polycrisis het resultaat is van een westerse, moderne levensbeschouwing. Het is een cultureel paradigma dat, grofweg, draait om individualisme, empirische zekerheid, reductionisme en rationalisme. In het centrum van dit paradigma staat een afgescheiden, onafhankelijk subject dat de werkelijkheid om zich heen kent, benoemt, classificeert en daarmee controleert. Het is een subject dat zichzelf steeds moet waarmaken en rechtvaardigen. En dat moet het doen in een kapitalistische samenleving die individuele verdienste boven alles waardeert.