In gesprek met Jaap Wijkstra

Omschrijving

Marcel de Rooij: Jaap, we hebben elkaar een aantal maanden geleden gesproken over je boek ‘Wij en Zij’, voor een artikel in het tijdschrift Waardenwerk. In die tijd is jouw gedachtegoed alleen maar actueler en relevanter geworden. Je hebt een, in mijn ogen, hoopgevend boek geschreven. Hoopgevend, omdat je een concept en taal aanreikt om polarisatie en het splitsen in ‘wij-zij’ beter te begrijpen en je ook een handelingsperspectief biedt om er mee om te gaan. Dus ik ben graag ingegaan op de vraag om je ook hier vandaag te interviewen. Want ik denk dat het heel hoopvol en ook troostend is om met zo›n grote groep, zoals we nu hier bijeen zijn, een gesprek te voeren over jouw gedachtegoed, zodat het breder bekend en beter begrepen wordt en ook het handelingsperspectief helder wordt. Om mee te beginnen: in je boek benadruk je het belang van het psychisch emotioneel perspectief in het debat over en het onderzoeken van polarisatie. Wat maakt dat perspectief in jouw ogen zo belangrijk?

Jaap Wijkstra: Dat zal ik proberen uit te leggen. Ik ben 40 jaar werkzaam geweest In de psychiatrie als psychiater en daar ging het natuurlijk altijd over het individu. Het individu, redelijk los van de sociale orde, zoals ik dat noem. Toen ik met pensioen ging, ben ik daar verder over gaan doordenken. Ik ben Harry Kunneman tegengekomen, heb kennisgemaakt met het gedachtegoed van Waardenwerk en ben verder gaan lezen. En wat mij opvalt is dat het psychologische perspectief in veel verklaringen en theorieën over onze sociale wereld een ondergeschoven kindje is. Bijvoorbeeld – iemand legt iets uit op grond van economische theorieën en economische kennis, wat ook heel belangrijk is natuurlijk, maar zonder de invloed van het psychologische op het economisch handelen; een ander legt uit hoe de geschiedenis is verlopen en hoe het verder zal lopen. Of een filosoof – zo kan ik wel doorgaan en altijd zet ik een vraagteken: waar is het psychische? Ik denk dat er meestal beperkt inzicht is in het gebied van individuele psychologie. Terwijl ik denk dat economische verklaringen, geschiedkundige verklaringen, filosofie of wat ook, voortdurend verwikkeld zijn met het individueel psychologische. En zo ben ik tot mijn verdere denken gekomen en dat heb ik in mijn boeken verwerkt. Dus dat is waarom ik dat zo benoem.

MdR: In je boek gaat het over wij-zij. En het gaat ook over de goed-kwaad positie. Dat noem je als één van de bouwstenen van het emotioneel psychisch perspectief. Kun je iets meer zeggen over die goed-kwaad positie? Hoe werkt dat? JW: Het is een complex verhaal en alles wat ik vertel is natuurlijk een reductie van die complexiteit. Maar ik doe een poging. De persoonlijke vroege ontwikkeling, zoals wij ontstaan in relatie met onze ouders, is een proces. Dat verloopt vanaf het punt van geen bewustzijn hebben, of – als ik het nog wat complexer zeg – geen bewustzijn van het bewustzijn, naar een individu zijn met een besef van je eigen bewustzijn. In dat proces zijn een aantal fasen te onderscheiden en er zijn een aantal thema’s die in die fasen steeds aan de orde komen. De vier thema’s die ik heb benoemd zijn de separatie, de individuatie, de socialisatie en de relational turn. Dat zijn de vier thema’s waar we als mens steeds mee worstelen in alle fasen van onze ontwikkeling. Ik ben me ook gaan afvragen: waarom zijn wij mensen eigenlijk geroepen om met die vier thema’s te worstelen? Naar mijn idee komt dat voort uit het feit dat wij een dusdanig complex brein hebben dat wij in staat zijn tot bewustzijn van ons bewustzijn, dus dat wij een besef hebben van dat wij beseffen. Dat noem ik ons metabewustzijn.
Dat is vrij uniek voor mensen. Dieren hebben dat nauwelijks of niet naar mijn idee. En dat is de separatie. De separatie is dat wij ons bewust worden van onszelf en beseffen dat we gescheiden zijn van de ander; zodra we in het paradijs van de appel van de boom der wetenschap of de kennis hebben gegeten – dat is eigenlijk een metafoor voor het metabewustzijn.