Het werk sprak – pedagogisch ont-werpen en ont-vouwen

Omschrijving

Op Musework Live, het festival van het HKUlectoraat Kunst en Professionalisering, stond het thema teacher artistry meerdere edities centraal. De organisatoren besloten het thema verder te onderzoeken en schreven er een boek over: Leraar zijn: ambachtelijk en kunstzinnig (Telos, 2025). De zes auteurs zijn Pieter Baay, Gert Biesta, Patrick van der Bogt, Hanke Drop, Saar Frieling en Bart van Rosmalen. Onderweg werden de gedachten beproefd in try-outs, op het festival en in een theaterruimte in Utrecht. Het boek leest niet als een methode maar als een verkenning. De auteurs vatten lesgeven op als een menselijke praktijk in het domein van het veranderlijke – niet stuurbaar als een machine, maar een kwestie van oordeel, timing en relatie. Daartegenover staat een meetcultuur waarin leerlingen ‘wandelende hoofden’ worden en onderwijs een zaak van recepten. Het boek beweegt tussen het ambachtelijke en het kunstzinnige, en houdt vast dat lesgeven zich afspeelt in het echte leven – met mensen die iets willen en kunnen, en die daarin even vrij als begrensd zijn. De leraar is geen kunstenaar, maar telkens blijkt hoeveel onderwijs en kunst delen.

Die verkenning krijgt vorm in twee soorten teksten. De zes langere hoofdstukken vormen de systematische laag: ze bieden taal en begrippen om naar het ambachtelijke en kunstzinnige te kijken, en gaan zo óver teacher artistry. De kortere intermezzo’s – voortgekomen uit de try-outs – zijn impressionistischer: ze doen verslag van wat de auteurs ervoeren toen ze hun ideeën voor hun hoofdstukken opvoerden, en laten ervaren in plaats van uitleggen. 
Zo spiegelt de vorm de inhoud: het boek betoogt niet alleen dat lesgeven ambacht én kunst is, het zoekt daar ook een passende vorm voor. Daarmee is het boek meer een uitnodiging dan een betoog – een beeld dat erin letterlijk terugkomt: een zevenhoekige tafel waar de zes auteurs met hun teksten zitten, met een stoel vrij voor de lezer om aan te schuiven.

Op 2 april 2026 werd die vrije stoel een echte gast. Tijdens een middag aan Hogeschool Leiden, onder de noemer van ‘het doen en delen van praktijken’, nodigde elk van de auteurs iemand uit om de eigen praktijk van teacher artistry te laten zien. Ik was een van die gasten, uitgenodigd door Hanke Drop. Ze vroeg of ik de groep misschien iets kon laten ervaren. Die vraag stelde ze aan mij – een eer. Op zo'n vraag kun je alleen zelf antwoorden, en dat deed ik op de manier die bij me past: als kunstenaar, leraar en pedagoog, met volle overgave. 
Het artikel volgt de gang van het initiatief. De eerste vier delen beschrijven hoe het verliep: het idee en de voorbereiding, de bijeenkomst zelf, het nagesprek, en de brieven die terugkwamen. Daarna volgen de duiding en een beschouwing.

Het idee in de nacht, en een maand werken
In de eerste weken na de uitnodiging wist ik nog niet wat ik zou doen. Mijn eerste idee was de verstoring zelf te spelen: te laat komen, zeggen dat het een uur zou duren terwijl er maar een kwartier voor was – humor en ongemak, een op de spits gedreven vorm van ‘het domein van het veranderlijke’. Het zou een gimmick zijn.

Recent had ik een plaat van Matmos gekocht: Metallic Life Review. ‘s Nachts zette ik hem aan en schrok van de geluiden. Ik besloot het toe te laten, dit ongemak even te doorstaan en af te wachten wat de plaat brengen zou. Een kleine keuze waar ik inmiddels heel dankbaar voor ben. Waar luisterde ik eigenlijk naar? Omgevingsgeluiden, bizarre electro, spanning, humor, harmonie – een grote ontdekkingsreis. Niet eerder hoorde ik zo’n gave samenkomst van hoorspel en elektronische muziek. Meteen zette ik hem opnieuw op, liggend, voeten en handen voorzichtig dansend. En toen kwam het: dit wilde ik in Leiden laten horen, meer niet.

De plaat
De platenspeler en de plaat waren onderdeel van een verzameling, aangelegd om gezond- heid en voorspoed te vieren na een periode van heling. Muziek geeft me energie en sterkt me, brengt me tot reflectie – want luisteren is ook jezelf  tegenkomen, confronterend en dichtbij, niet te verstoppen.
Wat de plaat precies was, zocht ik pas later uit. Matmos – Drew Daniel en M.C. Schmidt, een elektronisch duo uit Baltimore – had het album op de meest speelse en onvoorspel- bare wijze opgebouwd uit geluiden gemaakt met metaal: pannen, scharen, een kaasrasp, Amerikaanse muntjes. Daar kwamen veld- opnames bij van over de wereld: een deur in de gang van Blå in Oslo, kanonschoten in het Duitse Eisenhofen, kerkklokken uit Cork en Frankrijk, een kerkhof hek in Ierland, en een metalen spijl van de poort voor de crypte van Sint-Sebastiaan, ondergronds opgenomen in Rome. Eén opname, van een openbare reling in het Zwitserse Vevey, bewerkten ze via een Roland Space Echo bij WORM in Rotterdam. Zo werd het album, opgebouwd uit dertig jaar verzamelde klanken, een autobiografisch archief  en een geografisch netwerk – een ver- plaatsend leven in klank.